Over zien, vastzetten en de illusie van bewustzijn
Tijdens mijn vakantie op Zakynthos gebeurde er iets wat ik niet had gepland. In een paar dagen tijd kwam ik volledig los van de School. Iets wat me eerder nauwelijks lukte. Juist daardoor werd het stil genoeg om scherper te zien.
In het contact met locals en met mijn familie werd iets heel eenvoudigs zichtbaar: dit werk heeft niets te maken met hoe mooi we erover kunnen spreken. Het bestaat alleen als het terug te zien is in het alledaagse. In hoe iemand kijkt. In hoe snel er betekenis wordt gegeven. In hoe ongemerkt alles weer vastgezet wordt.
Op een ochtend werd ik wakker met een heldere gedachte:
Ontwaken kan een nieuw slapen worden.
Niet omdat er niets verandert, maar omdat vaak alleen de inhoud verschuift terwijl de structuur daaronder intact blijft.
Soms zijn “slapende” mensen makkelijker
Misschien niet aardig om te zeggen, maar soms vind ik slapende mensen makkelijker dan ontwaakten. Gechargeerd, maar niet willekeurig.
Mensen die nog volledig in hun oude verhaal zitten, zijn vaak minder bezig met het verdedigen van een identiteit rondom bewustzijn. Ze leven hun leven, volgen wat ze kennen, en ja, daarin zit veel conditionering. Maar het is zichtbaar. Tastbaar.
Wat ik de afgelopen tien jaar veel ben tegengekomen, is dat mensen een vrij herkenbaar pad lopen.
Eerst een leven dat grotendeels gevormd is door wat ze hebben meegekregen. Of juist een leven dat ontstaat vanuit verzet tegen die achtergrond. Maar nog steeds gebaseerd op patronen en verhalen.
Hard werken. Rollen vervullen. Relaties onderhouden. Alles draaiende houden.
Tot ergens iets vastloopt. Burn-out, leegte, fysieke klachten, een gevoel dat het niet klopt, ondanks dat alles er ogenschijnlijk goed uitziet.
Daar begint de zoektocht.
Het pad van bewustwording
Mensen gaan naar binnen. Werken met hun verleden, hun lichaam, hun patronen. Ontwikkelen bewustzijn. Leren voelen. Nemen verantwoordelijkheid.
Ze stappen uit slachtofferschap en bouwen iets nieuws op. Iets wat dichter bij henzelf voelt.
Dat is een wezenlijke beweging.
Ik heb met veel mensen gewerkt die daarin enorme stappen hebben gezet. Die doorzien wat er in het maatschappelijke narratief speelt. Die loskomen van oude structuren.
Maar daar ontstaat vaak iets nieuws.
De nieuwe polariteit
Waar eerst onbewust gevolgd werd, ontstaat nu verzet. En dat verzet vormt al snel een nieuwe identiteit.
-
Wij die wakker zijn
-
Zij die nog slapen
De labels verschillen, maar de structuur is hetzelfde. Wat ik vaak zie, is dat hier een blinde vlek zit.
Want in die beweging wordt de ander onbewust afgewezen om de eigen positie te versterken. Niet per se uit slechte intentie, maar omdat het mechanisme nog steeds actief is.
Het oordeel is er nog, maar nu in een andere vorm.
Het idealisme dat vastzet
Dit zie ik ook terug in keuzes die op zichzelf heel bewust en integer kunnen zijn.
Veganistisch leven. Zelfvoorzienend willen zijn. Bepaalde overtuigingen over gezondheid, opvoeding, spiritualiteit.
Op een gegeven moment sluipt er iets in: de overtuiging dat jouw keuze niet alleen passend is voor jou, maar de enige juiste weg is.
Dan ontstaat er een subtiele verschuiving. Je wordt missionaris van je eigen perspectief. Je gaat overtuigen. En als dat niet werkt, ontstaat er afwijzing. Of je gaat harder duwen of je trekt je terug en veroordeelt.
In beide gevallen zit er hechting.
Wanneer bewustzijn een beschermingsmechanisme wordt
Wat ik de laatste jaren steeds vaker zie, is dat mensen die dit pad bewandelen zelf coach, trainer of begeleider worden.
Op zichzelf logisch. Je hebt iets doorleefd en wilt dat doorgeven. Maar daar zit een subtiel risico.
De vaardigheden die je ontwikkelt, kunnen ook gebruikt worden om jezelf te beschermen. Ik zie het in hoe mensen reageren op feedback of spiegels. In plaats van te ontvangen, verschuift iemand naar de coachstoel. Er wordt teruggespiegeld. Teruggevraagd.
-
“Misschien projecteer jij wel.”
-
“Wat wordt er in jou geraakt?”
-
“Klopt het wel wat je zegt?”
Op papier klopt het. De vragen zijn valide. Maar de beweging eronder is vaak ontwijkend.
Niet openen, maar ombuigen. Niet onderzoeken, maar neutraliseren. Zo ontstaat er een verfijnde vorm van controle. De ander wordt geanalyseerd in plaats van dat er zelf gekeken wordt.
En dan gebeurt er iets wezenlijks: alles wat van buiten komt kan weggezet worden als projectie en alles wat van binnen komt voelt als waarheid.
Daar sluit het systeem zich.
De tweede laag van het spel
Wat ik ook vaak heb gezien in mijn werk, is dat mensen tot een bepaald punt enorm open en lerend zijn. Totdat ze opnieuw iets opbouwen.
Een spirituele identiteit. Een nieuw verhaal over wie ze zijn en hoe het zit. En op een gegeven moment komt daar opnieuw frictie. Omdat ook dat verhaal niet vrij is.
Dat is vaak het moeilijkste moment. Want iemand heeft al een keer losgelaten. Heeft al een grote stap gezet. En wordt dan geconfronteerd met het feit dat ook dit weer iets is waar hij zich aan vastzet.
Het ego wordt daar vaak hardnekkiger. De identificatie subtieler, maar sterker verdedigd.
Waar het schuurt
Hier liep ik in mijn werk regelmatig tegenaan. Dat spiegels niet meer werden ontvangen.
Dat confrontatie werd omgebogen. Dat er projectie ontstond.
-
“Ik ben er al.”
-
“Dit is mijn waarheid.”
-
“Wie ben jij om daaraan te komen?”
Niet omdat iemand niet wil groeien, maar omdat er opnieuw iets geraakt wordt wat niet losgelaten wil worden. En precies daar wordt het interessant.
Oordelen als ingang
Een van de meest directe ingangen om dit zichtbaar te maken, is oordelen. Niet omdat oordelen het probleem is, maar omdat het laat zien waar iemand zich aan vastzet.
Een oordeel is in de basis een functioneel instrument. Het helpt om te onderscheiden, te duiden, richting te geven.
Zonder oordeel is er geen beweging mogelijk binnen de menselijke ervaring. Maar zodra een oordeel geladen raakt, verandert het van functie.
Waar het kantelt
Een oordeel kan iets zijn wat komt en weer gaat. Iets wat helpt en daarna weer losgelaten wordt. Maar het kan ook iets worden wat vastklikt. Dan ontstaat er een vooroordeel.
Een beeld dat al klaar ligt voordat er echt gekeken wordt. En een stap verder ontstaat veroordeling.
Daar wordt het oordeel gebruikt om jezelf te bevestigen door iets anders af te wijzen. Het lijkt afstand, maar het creëert juist binding.
Wat je afwijst, heb je nodig.
De subtiele valkuil van bewustwording
Een veelgemaakte fout is het idee dat je niet meer mag oordelen. Maar dat is zelf een oordeel. En vaak een rigide.
Wat volgt is geen openheid, maar controle. Geen helderheid, maar onderdrukking.
Hetzelfde mechanisme, alleen verfijnder.
De werkelijke vraag
Het gaat niet om de vraag of je oordeelt.
De vraag is: wordt het oordeel door jou gebruikt, of gebruikt het oordeel jou?
Zolang een oordeel beweeglijk blijft, blijft er ruimte. Dan kan waarneming zich aanpassen. Dan is er correctie mogelijk.
Maar zodra het oordeel vastklikt, verandert het. Dan wordt het onderdeel van wie je denkt te zijn. Dan ga je kijken om te bevestigen in plaats van te zien.
Van inzicht naar leven
Wanneer die hechting wegvalt, verandert waarnemen zelf. Er komt minder ruis. Minder tussenruimte. Meer directheid.
Handelen wordt eenvoudiger. Niet omdat alles duidelijk is, maar omdat er niets meer verdedigd hoeft te worden.
Voor mij raakt dat de kern van wat ik bedoel met “Leiden. Vanuit d’Oorsprong.”
Niet iets worden, niet iets vasthouden, maar bewegen zonder dat er eerst een verhaal nodig is.
Tot slot
Ontwaken is geen garantie voor vrijheid. Zolang de neiging om iets vast te grijpen blijft bestaan, zal elk nieuw inzicht uiteindelijk dezelfde functie vervullen als het vorige.
De vraag is niet of iemand een perspectief heeft, maar of hij het nodig heeft om zich ergens aan vast te zetten.
De beweging die werkelijk iets verschuift is eenvoudiger en confronterender.
Het moment waarop je ziet dat je niets hoeft vast te grijpen om te kunnen kijken.
